تکوک یا ریتون چیست

تکوک یا ریتون ظروفی بودند که در زمان قدیم به شکل جانوران مختلف می ساختند. جنس ریتون معمولا از زر و آهن و به شکل گاو، ماهی یا مرغ بود که بیشتر با آن شراب می خوردند.

تکوک طلایی بز کوهی هگمتانه از دوران هخامنشی که در همدان کاوش شده و در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود.
تکوک طلایی بز کوهی هگمتانه از دوران هخامنشی که در همدان کاوش شده و در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود.

تکوک کلمه است از پارسی میانه که این روزها به جز فارسی در زبان ها ارمنی و گرجی هم به جا ماند است. یونانیان به آن ریتون می گویند و هیتیها آن را بیبرو نامگذاری کرده اند. در زمان پیش و پس از تاریخ به جز در مراسم های مذهبی و درباری برای نوشیدن شراب، کاربردی دیگری نداشته و وسیله ای تجملی بوده است.

تقسیم بندی تکوک ها

ریتون ها بر اساس شکل ظاهری خود به دسته اصلی تقسیم بندی می شوند:

  • ریتون هایی که ساغر آن ها با قسمت قدامی مجسمه زاویه قائمه می‌سازند.
  • ریتون هایی که ساغر آن ها با انحنای ملایمی به شیر غران قسمت قدامی مجسمه متصل می‌شوند
  • ریتون هایی که ساغر آن‌ ها مستقیماً بر سر یا گرده مجسمه نصب شده‌اند.

تاریخچه ریتون

سابقه هنر تکوک سازی به هزاره چهار پیش از مبلاد مسیح یعنی حدود ۶۰۰۰ سال پیش باز می گردد. از هزاره چهار پیش از میلاد تا قرن ها هفتم و هشتم پیش از میلاد (۲۸۰۰ سال قبل) تعداد اندکی ریتون کشف شده است. در طول دوران حکومت مادها، هنر ریتون سازی پیشرفت بسیار کرد. این هنر در زمان هخامنشیان به اوج پیشرفت خود رسید.

تکوک به شکل نیم‌چکمه که احتمالاً متعلق به دوره اشکانی است و در موزه رضا عباسی واقع در خیابان شریعتی شهر تهران نگهداری می‌شود.
تکوک به شکل نیم‌چکمه که احتمالاً متعلق به دوره اشکانی است و در موزه رضا عباسی واقع در خیابان شریعتی شهر تهران نگهداری می‌شود.

یونانیان بعد از پیروزی در جنگی با ایران، تعداد بسیار زیادی از ظروف زرین و سیمین ایران، از جمله تکوک ها بسیاری را با خود به غنیمت بردند. در آتن، پس از جنگ با ایران ناگهان تکوک های ایرانی زیادی دیده می شود. ساخت این تکوک ها از طرف یونانی ها تقلید شد و به یونانی ریتون نام گرفت.

تکوک های زیادی در ایران از زمان مادها، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و اسلامی به جا مانده است که در موزه های سراسر جهان قابل مشاهده هستند. یکی از مهمترین ریتون های در موزه ها، ریتونی است از یک ریخته گر زرتشتی به نام روزبه پسر افریدون پسر برزین که در سال ۶۰۳ قمری ساخته شده است.

ریتون های مادی

بیشتر ریتون های کشف شده که می توان با تقریب خوبی آن ها را به مادها نسبت داد، ریتون های مادی از گروه سوم هستند. در میان این ریتون ها، ریتون سفالی کشف شده در کلاردشت، اهمیت ویژه ای دارد. در این نوع ریتون بخش ساغر از بدنه مجسمه جدا نبوده و مجسمه تو خالی ساخر را نیز تشکیل می دهد.

ریتون های هخامنشی

ریتون هخامنشی
ریتون هخامنشی

ریتون در میان آثار هنری دوره هخامنشی، جایگاه ویژه ای دارند. ظرافت این ظروف در دوران هخامنشی، اوج هنر و در حقیقت نوعی افراط گرایی و تجمل پرستی را تداعی می کند. ریتون های هخامنشی معمولا ریشه در هنر ریتون سازی مادها داشته و کمتر از ریتون های اورارتویی، آشوری و سکایی اثر گرفته‌اند. ریتون هخامنشی اوج صنعت فلزکاری باستانی است و نمونه های ان در بسیاری از موزه های معتبر جهان یافت می شود.

ریتون بعد از هخامنشیان

با آنکه اوج هنر تکوک سازی در ایران متعلق به دوره ماد و هخامنشی است ولی بعد از آنان نیز این هنر به حیات خود ادامه داد و حتی استفاده از تکوک تا قرن ها بعد از حمله اعراب به ایران دوام آورد.

مقالات مرتبط

جهت خرید فلزیاب از نمایندگی فروش فلزیاب در شیراز می توانید با شماره ۰۹۹۱۷۵۷۹۰۰۱ تماس بگیرید

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *