گوردخمه نوعی معماری صخره ای می باشد که در صخره ها، کوه ها یا تپه ها برای خاکسپاری متوفیان ساخته می شده است. گوردخمه با دخمه فرق دارد. دخمه یا برج خاموشی مکانی است که بر فراز بلندی ایجاد می شد و متوفی در آنجا قرار داده می شد تا توسط حیوانات و پرندگان متلاش شود. همچنین گوردخمه در زبان عامیانه گاه به طور هم معنی و مترادف با استودان نیز به کار گرفته می شود در حالیکه این دو از لحاظ ساختاری با هم تفاوت دارند. کلمه استودان که از ترکیب واژه های «استو» به معنی استخوان و «دان» به معنی جایگاه تشکیل شده و محل نگهداری استخوان متوفیان بوده است. استودان ها در مقایسه با گوردخمه ها دارای ظاهر بسیار ساده تری بوده و ابعاد کوچکتری نیز دارند و در واقع حفره هایی هستند که برای نگهداری استخوان متوفیان در داخل صخره ها ایجاد می شدند.

گوردخمه سکاوند

گوردخمه سکاوند

در مقابل گوردخمه ها در اصل آرامگاه هایی بودند که در دل کوه و صخره کنده می شدند و شکل اتاقی دارند که یک یا چند قبر در داخل آن ها تعبیه می شد. این فضاهای اتاقی شکل گاه جای کافی برای نشستن، قرار دادن اشیاء و برگزاری مراسم داشته اند. گوردخمه های بسیار از دوران مختلف در ایران پیدا شده است که نمی توان آن را به شخص خاصی منسوب نمود. در مورد قدمت آن ها نیز اتفاق نظر وجود ندارد و نظرات متعددی در مورد سن آن ها ارائه شده است.

در حالت کلی گوردخمه های ایران را می توان از لحاظ قدمت به سه دسته کلی گوردخمه های دوره ماده ها، دوره هخامنشیان و دوره پس از هخامنشیان دسته بندی نمود.گوردخمه های بسیاری از دوران پیش از ماد، در مناطق تحت نفوذ اورارتو (اطراف دریاچه وان در ترکیه امروزی) یافت شده است. به این ترتیب می توان نتیجه گرفت که گوردخمه ها بیش از آنکه ریشه و منشاء آشوری و مادی داشته باشند، به هنر و معماری اورارتوها مرتبط هستند.

گوردخمه در دوران مادها

گوردخمه های پیدا شده از دوران ماده ها نوع تکامل یافته هنر اورارتویی هستند. زیرا بر خلاف گوردخمه های دوره اورارتو، اغلب دارای نقش برجسته و تزئینات معماری مانند ستون و نیم ستون بوده و بر اساس اهمیت فرد دفن شده و همچنین تاریخ ساخت، دارای نمای ورودی متفاوت هستند. بر خلاف گوردخمه های هخامنشیان که صاحبانشان مشخص و معلوم هستند، گوردخمه های دوران ماد را نمی توان به شخص خاصی منسوب نمود. از طرفی به لحاظ مورد دستبرد گرفتن در طول تاریخ، نمی توان در رابطه با چگونگی تدفین یا ماهیت اشیاء همراه مرده در گوردخمه های این دوره، اظهار نظر نمود. این گوردخمه ها بر اساس نمای ورودی به طور کلی به سه دسته مختلف تقسیم می شوند:

  1. گوردخمه هایی که در نمای ورودی دارای ستون آزاد هستند. گوردخمه فخریگاه یا دخمه سنگی با شماره ثبت ملی ۲۸۸ (پانزده کیلومتری شمال شرقی مهاباد)، گوردخمه صحنه (۶۰ کیلومتری راه کرمانشاه به همدان در محل سراب صحنه) و گوردخمه دکان داود (نزدیکی سرپل ذهاب) از این جمله اند. گوردخمه صحنه که در تاریخ ۱۰/۱۰/۱۳۱۵ و با شماره ثبت ملی ۱۴۸ به ثبت رسیده است از جمله نادرترین گوردخمه های دو طبقه دوره ماده ها می باشد.
  2. گوردخمه هایی که به جای ستون آزاد، در دو طرف نمای ورودی آن ها دو نیم ستون تزئینی در کوه کنده شده است. از این نوع گوردخمه ها می توان به گوردخمه دودختر یا دادور با شماره ثبت ملی ۲۹۹ (نزدیکی ممسنی استان فارس) و گوردخمه آخور رستم (هشت کیلومتری جنوب تخت جمشید اشاره کرد.
  3. گوردخمه های ساده که فاقد ستون یا نیم ستون بوده و عمدتا در منطقه کردستان یافت شده اند. گوردخمه سکاوند (پانزده کیلومتری هرسین کرمانشاه) گوردخمه دیره (قریه دیره سرپل ذهاب) و گوردخمه سرخ ده (۱۹ کیلومتر گوردخمه سکاوند) از این جمله اند.

پس از هخامنشیان

با حمله اسکندر به ایران و پیدایش سلسله های سلوکیان و اشکانیان، نقش مذهب در سلطنت به کلی کمرنگ شد. سلوکیان یونانی (جانشین سلوکوس یکم) بوده و مذهبی متفاوت با ایرانیان داشتند. منابع کافی در خصوص دین و مذهب اشکانیان نیز وجود ندارد. به گونه ای که گمان می رود آنان مختلف الدین بوده و مردگان خود را (بر خلاف زرتشتیان) به طرق گوناگونی دفن می کرده اند؛ بنابراین از این دوران گوردخمه ای به شکلی که در دوران هخامنشیان یا مادها برای شاهان ساخته می شده، یافت نشده است. صرفا دخمه های عمومی به دو شکل درون خاک و درون سنگ برای رعایای زرتشتی ساخته می شده و پس از قرار دادن تعداد معینی از اجساد، درب آن ها با سنگ و آهک مسدود می شده است.

با ظهور ساسانیان، مذهب زرتشتی در ظاهر مجددا ارزش یافته و حتی دولت مرکزی در بخش هایی از کشور همچون گیلان، مهرپرستان را تحت فشار قرار داد؛ ولی با این وجود، ساخت گوردخمه های دوران هخامنشی دیگر رواجی نیافت و ساخت دخمه های عمومی تا قرن ها پس از حمله اعراب به ایران ادامه پیدا کرد. در حال حاضر هنوز در برخی مناطق ایران، به ویژه در غرب، گوردخمه ها برای خاکسپاری مرده ها استفاده می شود. مثلا در خرم آباد برخی خانواده ها به جای ایجاد قبر تازه، مرده را در گوردخمه خانوادگی قرار می دهند که به آن لَحَک می‌گویند.

 

 

درباره نویسنده: فلزیاب فروش

درود بر شما کاربران عزیز سایت IKPVDERAK. بنده مدیر این وب سایت دعوت می کنم برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد فلزیاب به شبکه های اجتماعی ما مراجعه کنید یا با شماره 09917579001 تماس بگیرد.